Wees bly oor Afrikaans se diverse uitsprake

Geplaas deur Gerhard van Huyssteen Sondag 17 Maart 2019
Gepubliseer in VivA;

Verlede week vra Ronel in ʼn Facebookgroep hoe ʼn mens die “tele-“ van “teleskoop”, “televisie” en “telefoon” uitspreek. Twee kwessies is hier ter vrage: hoe die eerste <e> klink en waar die klemtoon in die woord geplaas moet word. Ek gebruik “telefoon” as voorbeeld.

Selwers dink ek dat ek altyd laat waai met [tae-lî-fOOn] (die hoofletters dui aan waar die klem val en die [î] klink soos in “kind”). Sien, ek het groot geraak in die Noordwes en ons praat mos van [tsjAE-kîrs] (in plaas van die meer verfynde [tsjÊ-kîrs] vir “Checkers”), [tAE-kies] (in plaas van [tÊ-kies] vir snolskoene) en [saeks] (in plaas van [sêks] vir die daad wat jy nié in Checkers met net jou snolskoene aan moet pleeg nie).

In ʼn blitsopname op Facebook en Twitter, blyk dit dat my noordwestelike uitspraak redelik algemeen is. Amper 75% van die mense dink hulle spreek daardie eerste <e> uit as [ae], maar 70% sê dat hulle die klem op die eerste sillabe en nie op die laaste ene nie. Dus, die meeste respondente dink hulle spreek die woord uit as [tAE-lî-foon].

Hoekom sê ek “hulle dink” so? Een van my leermeesters, daardie doyen van die Afrikaanse fonologie, prof Daan Wissing, het my geleer dat daar al te dikwels ʼn reuseverskil is tussen wat mense dink hulle sê en wat hulle eintlik regtig sê. Maar dié keer klop die Facebookers en Twitterati se instink 100% met prof Daan se voorspelling van wat die uitspraak sal wees. Hy verduidelik dat daar ʼn paar faktore is wat ʼn rol speel:

  1. Wanneer ʼn <e> in ʼn onbeklemtoonde lettergreep staan en gevolg word deur nog ʼn onbeklemtoonde lettergreep, word dit gewoonlik uitgespreek as [ê] of [ae], maar nie as [ee] nie. Daarom word “serebraal” ook [sê-rî-brAAl] en nie *[see-rî-brAAl] nie; teenoor “serum” wat as [sEE-rîm] uitgespreek word, aangesien die klem op die eerste sillabe val. Maar hoe nou, Gehasi, hier bo sê 70% van die mense dat die klemtoon in “telefoon” op die eerste sillabe is? Dit is ʼn nuwe klemtoonverskuiwing wat die afgelope vyftig jaar of so plaasgevind het, waarskynlik onder die invloed van Engels. Oorspronklik het die klemtoon in “telefoon” op “foon” geval, soos menige ouer bron nog beweer. Voorspelling: Dit sal eerder [tê-lî-foon] as [tee-lî-foon] wees.
  2. Die <e> wat voor ʼn <l; k; r; g> staan, klink in die meeste monde anders as voor ander konsonante. “Bel”, “bek”, “ver” en “veg” klink dus anders as byvoorbeeld “fes” of “vet”. Voorspelling: Dit sal meer geredelik [tae-lî-foon] as [tê-lî-foon] wees.
  3. As gevolg van vokaalreduksie kan dit ook gebeur dat die <e> selfs as [î] uitgespreek word, soos in [tî-lî-foon]. Maar omdat daardie eerste sillabe oorspronklik ook ʼn bietjie klem gekry het (en deesdae baie), sal dit nie algemeen voorkom nie. Voorspelling: Eerder [tae-lî-foon] as [tî-lî-foon].
  4. Die demografie van sprekers speel natuurlik ook altyd ʼn uiters belangrike rol. Prof Daan voorspel dat ʼn ouer inwoner van byvoorbeeld Genadendal self ʼn amperse [j] sou kon invoeg, soos [tjae-lî- foon]. Daarteenoor sal ʼn jonglied uit Potchefstroom die <e> byna as [a] uitspreek, soos [ta-lî-foon]. Selfs houding sou ʼn rol kon speel: Iemand wat dink hy/sy is vreeslik grênd, sou dit hiperkorrek as [tee-lie-foon] kon uitspreek.

[tAE-lî-foon] is dus voorspelbaar én word algemeen gebruik. Oor die res: Verbly jou in al die ander moontlike uitsprake wat oor die wydte en sydte van Afrikaans kan voorkom.

* Lees meer oor die [ê] in Afrikaans op Taalportaal. Jy kan ook op Taalportaal meer leers oor algemene vokaalkwaliteitverandering.

Hierdie rubriek het in gewysigde vorm in Beeld van 15 Maart 2019 verskyn.

Beeld logo

Lees 701 tye

RSS-VOERE

Is jy 'n groentjie as dit oor RSS-voere gaan? Laai ons blitsgids af om jou te help.

NUUSARGIEF

FACEBOOK